Olijf.gif (4574 Byte)


Naar hoofdpagina:
  Basisknopkl.jpg (825 Byte)

Avot de-Rabbi Nathan 35a-35b (slot 34a)

(Spreuken der) Vaderen van Rabbi Nathan

(Midrasj, tekst en commentaar)

Dr. Marcus van Loopik
Medewerker Stichting Pardes te Amsterdam, 2012
Niets van deze website mag op enigerlei wijze worden vermenigvuldigd of openbaar worden gemaakt zonder de uitdrukkelijke toestemming van bovengenoemde auteur


Midrasj en uitleg


De wijzen - ieder zijn eigen karakter


     
      Olijfb.gif (5153 Byte)



Boekklkl.gif (8026 bytes)

* Als korte karakterisering van hun persoonlijkheid.

# In ARN ed. Wilna is de tekst meer aangepast aan de weergave van deze traditie in de Babylonische Talmoed, Gittin 67a.  


Vervolg tekst Avot de-Rabbi Nathan 34b-35a:

Isi ben Jehoeda gaf aan de Wijzen benamingen.*
Rabbi Me’ir (noemde hij): ‘[Diepzinnige, Wijze en] Schrijver’.
Rabbi Jehoeda (bar Ilai): ‘Een wijs man, zo hij dit wenste’.
Rabbi El’azar ben Ja’akov: ‘Kav’**, maar zuiver’.
Rabbi Jos: ‘Hij heeft zijn argumenten paraat’.
Rabbi Jochanan ben Noeri: ‘Een mand vol halachot’.
Rabbi Jos ha-Gelili (de Galileer): ‘Een verzamelaar van het allermooiste, vrij van arrogantie’.
Rabbi Sjim’on ben Gamli’l: ‘Een winkel vol kostbaar purper’.
Rabbi Sjim’on (bar Jochai): ‘Studeert veel en vergeet weinig’[2]
Later ontmoette Rabbi Sjim’on Rabbi Isi (ben Jehoeda) en hij vroeg hem: ‘Waarom heb je mijn woorden zo onbeduidend gemaakt in bijzijn van de Wijzen?’*** Hij antwoordde hem: ‘Ik heb slechts over jou gezegd dat je veel studeert en weinig vergeet, en wat je vergeet, bestaat slechts uit de zemelen van wat je hebt geleerd.’#

 

Boekklkl.gif (8026 bytes)
** Een betrekkelijk kleine inhoudsmaat.

*** Vgl. ook het commentaar van J. Goldin, The Fathers According to Rabbi Nathan, p. 195, n. 12.

Sterc.gif (5478 bytes)


[2] Vgl. ook Babylonische Talmoed, Gittin 67a.

[3] Jeruzalemse Talmoed, Berachot II, 7b.

[4] Babylonische Talmoed, Sanhedrin 23a.

* Vgl. Babylonische Talmoed, Eroevien 13a.

[5] Rasji Babylonische, Talmoed, Gittin 67a.

 

 

[6] Zie ARN Soncio ed., p. 106. Vgl. Rasji in Babylonische Talmoed Gittin 67a.

 


Uitleg:

Rabbi Isi ben Jehoeda was een Tanna’iet uit de vijfde generatie. Hij wordt met een aantal verschillende namen in de traditie vermeld
[1]

Rabbi Me’ir bestond bekend als Sofr - Schrijver (van Torarollen).* Daarnaast kunnen we wijzen op zijn inzet voor het verzamelen en vastleggen van halachische tradities. Rabbi Me’ir geldt als een van de grondleggers van de Misjna. Hij was in de academie (van Oejsa) officieel aangesteld als Chacham, naast Rabbi Sjim’on ben Gamli’l II (als Nasi) en Rabbi Nathan (als Av bet dien). Enkele bijnamen van Rabbi Me’ir zijn ‘heilige’ (dit vanwege zijn nauwgezette omgang met reinheid)
[3] en ‘heilige mond’.[4]

Rabbi Jehoeda (bar Ilai) was een Tanna’iet van de vierde generatie. Hij werd geprezen vanwege zijn ‘chasidoet’ en gold als wijs persoon. Isi ben Jehoeda kenmerkt hem hier als ‘een wijze man, zo hij dit wenste’; dat wil zeggen wanneer hij geen haast had en er de tijd voor nam om een traditie en thema gedegen te doordenken.
[5]

Rabbi El’azar ben Ja’akov werd ‘Kav’ (kleine maat) genoemd, maar tegelijkertijd gekenschetst als zuiver. Wat hij leerde was van hoge kwaliteit en als het ware ‘goed gezeefd’. Hij leverde tradities feilloos over, zonder ongerechtigheden. Op zijn naam zijn inderdaad maar weinig tradities overgeleverd. Hij stond daarbij bekend als een uiterst betrouwbaar tradent en hetgeen hij overleverde was de moeite waard. Die spaarzame keren dat hij zijn mening te kennen gaf, werd de halacha dan ook overeenkomstig zijn uitspraken beslist. Of typeert Isi ben Jehoeda hier Rabbi El’azar ben Ja’akov zelf als onberispelijk (zuiver) van levenswandel? De laatste uitleg is minder waarschijnlijk, aangezien hier alle karakteriseringen van de Wijzen door Isi ben Jehoeda betrekking hebben op de methode van leren en traditie-overdracht en niet zozeer op de personen.[6]

Rabbi Jos (de priester, boven al eerder vermeld) was leerling van Rabbi Jochanan ben Zakkai. Hij stond bekend als chasied en toonde zich bedreven in merkava-mystiek.
[7]

Rabbi Jochanan ben Noeri wordt hier opnieuw vergeleken met een ‘mand vol halachot’, zoals in de al eerder vermelde woorden van Rabbi Jehoeda ha-Nasi.

Ook Rabbi Jos de Galileer is hier beschreven in termen die Rabbi Jehoeda ha-Nasi voor hem gebruikte. De formulering van Rabbi Jehoeda ha-Nasi is echter wat uitgebreider.

Toen Rabbi Sjim’on (bar Jochai) Rabbi Isi (ben Jehoeda) ontmoette, klaagde hij dat Isi zich in zijn ogen bagatelliserend over zijn kennis had uitgelaten, omdat hij naar zijn mening toch een klein deel van zijn kennis weer zou vergeten. Isi ben Jehoeda repliceerde, dat hij in werkelijkheid net even iets anders had gesuggereerd en dat zijn woorden zeker niet kleinerend bedoeld waren geweest. Dat nietige beetje wat Rabbi Sjim’on ooit vergat, vormde niet meer dan een paar zemelen in het brood. Hij vergat immers alleen die bestanddelen van tradities die voor het vaststellen van de halacha (en verhalende traditie) irrelevant waren en dus in feite ook vergeten mochten worden.  

 


[1] Zie Jeruzalemse Talmoed, Bava Kama III, h. 7. Daar wordt hij Jos de Babylonir genoemd, en ook als Josef ben Jehoeda aangeduid, of als Josef de Kleine; in de Babylonische Talmoed is hij onder meer gedentificeerd met Isi bar Akavja - zie Pesachiem 113b.

 

 

 

 

 

 

 

 

[7] Vgl. Babylonische Talmoed, Chagiga 14a.

 


Hoofdstuk 19

 

[De hoofdstukken 19-22 geven uitspraken weer van een aantal Tora-geleerden vanaf de val van de Tweede Tempel: Akavja ben Mehalal’l, Chananja de prefect van de priesters, Dosa ben Harkinos en Chanina ben Dosa; afsluitend met Rabban Gamli’l (de tweede) en diens zoon Sjim’ on ben Gamli’l].

 

 

Levenslessen in zelfrelativering

Borre-veen-Ars.jpg (13851 bytes)





Hoofd van veenlijk,
uit het Borre-veen, bij Ars in Denemarken.

 

Sterc.gif (5478 bytes)

#Vgl. de variant in Masscht Drch rtz Rabba 3,1. Daar is de tekst uitgebreider en lijken verschillende versies samengevoegd. Vgl. ook Midrasj Wa-jikra Rabba XVIII, 223. Sfr Ben Sira 10:11.
Zie i.v.m. beoordeling van varianten M. van Loopik, The Ways of the Sages and the Way of the World, Tbingen 1991, 82 v.


Vervolg tekst Avot de-Rabbi Nathan 35a- b 
(Misjna Avot 3,1)

Akavja ben Mehalal’l zegt: Iemand die vier dingen ter harte neemt, begaat niet [nooit] opnieuw een misstap: van waar hij gekomen is, waar hij naartoe gaat, *wat in de toekomst zal zijn*, en wie zijn rechter zal zijn.
‘Van waar hij gekomen is’ - vanuit een plek vol duisternis. ‘Waar hij naartoe gaat’ – naar een plek van duisternis en dichte donkerte. ‘Wat in de toekomst zal zijn’ – stof, wormen en maden. ‘En wie zijn rechter
*** zal zijn’ – de Koning der koningen, de Heilige, Hij zij gezegend.

Rabbi Sjim’on zegt: Hij is gekomen vanuit een plek van duisternis en hij zal terugkeren naar een plek van duisternis. Hij is (voort)gekomen uit een stinkende druppel, van een plek waar het oog niet kan zien. ‘En wat in de toekomst zal zijn’ – stof, wormen en maden. Er is immers gezegd: ‘Hoeveel te minder een sterveling die een worm is, en een mensenkind, dat een made is’ (Job 25:6).’

Rabbi Eli’zr ben Ja’akov zegt: Een mens is een worm tijdens het leven en een made wanneer hij dood is. Wat is de worm tijdens zijn leven? Dat zijn luizen. ‘En een mensenkind, dat een made is’ – dat is wat hij (zijn lijk) doet krioelen** wanneer hij dood is.#

*...* Wat hem in de toekomst wacht en wat er van hem zal worden. In de brontekst Misjna Avot 3,1 (worden slechts drie zaken opgesomd en ontbreken deze woorden.

 

 

** D.w.z. wormen en maden.

*** In Misjna Avot 3,1 en in ARN nosach ‘b’ is iets uitgebreider geformuleerd: ‘rechter van alle daden.’

 

 


Enkele varianten
:

In de weergave in Masscht Drch rtz Rabba zijn de overleveringen van Akavja ben Mehalal’l en van Rabbi Sjim’on grotendeels toegeschreven aan Ben Azzai; daar bevat de tekst verschillende toevoegingen en varianten, zoals:

‘Vanwaar hij gekomen is’ – vanuit een plek van onreinheid; ‘waar hij naartoe gaat’ – om anderen te verontreinigen ...; ‘en waar hij naartoe gaat’ – naar de onderwereld (sje’ool) en naar vernietiging in het gajhinnom om daar met vuur verbrand te worden. ‘En wie zijn rechter zal zijn’ – hij moet weten dat zijn rechter niet iemand van vlees en bloed zal zijn, maar de Heer van alle werken*, Hij zij gezegend; voor Zijn aangezicht houdt geen enkel onrecht stand, is er geen vergeten, geen aanzien des persoons en geen omkoperij etc.’

[ARN, nosach ‘b’ (zie ook Drch rtz Rabba 3,1), kent de overlevering ‘van Rabbi Eli’zr ben Ja’akov toe aan Rabbi Sjim’on ben Eli’zr, eveneens met varianten. Daar schuiven de uitleg van Akavja ben Mehalal’l en de nadere verklaring van Rabbi Sjim’on ineen. De varianten scherpen de woorden van Akabja ben Mehalal’l aan, maar wijken qua inhoud niet noemenswaardig af].

De weergave in Midrasj Wa-jikra Rabba 18,1 voegt een extra uitleg aan de uitspraak van Akavja ben Mehalal’l toe. De daar overgeleverde traditie doet bovendien vermoeden op welke schrifttekst Akavja ben Mahalal’l zijn maxime exegetisch gebaseerd heeft.

 

 

 

 

*Dat wil zeggen: Heer van alle scheppingswerken en gebeurtenissen.

 

 

Rabbi Abba bar Kahana zegt in naam van Rabbi Pappai, en Rabbi Jehosjoea van Siknin in naam van Rabbi Levi:

De drie dingen die Akavja leert zijn ontleend aan het vers ‘Gedenk dan je Schepper (bor’acha) in de dagen van je jeugd’ (Pred. 12:1). [Lees ‘bor’acha’ als] ‘be’recha’ [jouw bron], dat verwijst naar het stinkende kwakje (het beetje sperma waaruit je bent voortgekomen). [Lees ook:] ‘Borecha’ (jouw grafkuil), dat verwijst naar de wormen en maden (die je in de toekomst wachten). [Lees ook] ‘bor’acha’ (jouw Schepper), daarmee is de Koning der Koningen, de Heilige Hij zij gezegend, bedoeld tegenover Wie je jezelf in de toekomst zult moeten rechtvaardigen en voor Wie je rekenschap zult moeten afleggen.
‘In de dagen van je jeugd’ betekent: in je jongelingsjaren toen je nog al je krachten bezat etc...

 

 


Uitleg:

Akavja ben Mehalal’l was een tijdgenoot van Hilll de Oude. Zijn uitspraken stammen dus uit de tijd dat de Tweede Tempel nog bestond. Hij wordt gerekend tot de allergrootsten van zijn generatie.[1]
De woorden van Akavja zijn er duidelijk op gericht de mens te doordringen van zijn totale onbeduidendheid, maar paradoxaler wijze ook van zijn ongekende verantwoordelijkheid tegenover de Allerhoogste, nietig wezen maar toch tegelijkertijd spil van de schepping. Menselijke nietigheid wordt tegenover Gods onmetelijke grootheid gesteld. Twee ondeugden worden hier bestreden: begeerte en arrogantie. Juist deze beide ondeugden leiden tot overtreding (vgl. Deut. 14:18 en Jes. 22:13). De menselijke bijdrage aan het bestaan is in feite nietig, hij is niet meer dan het voortbrengsel van een druppel. God doet het lichaam groeien en voegt de levenwekkende ziel aan ons lichaam toe. Zonder dat alles is de mens niet meer dan een beetje stof en as.*


In de mystiek wordt het ‘van waar’ (me’ein) in de openingszin (in Misjna Avot 3,1) ook wel speels gelezen als: ‘Houd drie dingen voor ogen en je zult niet tot een misstap geraken: ‘uit het niets’ kom je voort etc.’ Met alle nadruk op de spirituele kant van het bestaan en de herkomst van de ziel.


Het begrip chata is hier welbewust vertaald als ‘een misstap begaan’ en niet als ‘zondigen’. Akavja waarschuwt vooral tegen overtredingen die we in hun onopzettelijkheid makkelijk begaan, omdat ze het gevolg zijn van onwetendheid en een ondoordachte levenshouding. Misstappen resulteren vaak uit zelfoverschatting en gebrek aan bescheidenheid, uit het ontbreken van het besef hoe nietig de mens is in de ogen van de Almachtige en hoe groot daarentegen toch zijn verantwoordelijkheid. Wie dat alles beseft, begaat geen misstap meer.
In Misjna Avot 3,1 vinden we een iets afwijkende formulering: ‘Weet (...) voor wie je rekenschap (dien) zult moeten afleggen.’ God zal niet alleen bij het laatste oordeel onze Rechter zijn inzake bepaalde daden, maar van alle verkeerde daden en van alle negatieve gevolgen die we veroorzaakten tijdens ons leven zullen we ons moeten verantwoorden. Terugblikkend op alle beslissingen en daden zal de Eeuwige vragen die zaken te rechtvaardigen.

Rabbi Eli’zr ben Ja’akov licht de uitspraak van Akavja toe. Een mens komt voort uit een stinkende zaaddruppel. En hij wordt gevormd in de duistere holte van de baarmoeder. Na zijn dood wacht hem niet (eerst) het licht, maar zijn lichaam zal verrotten in het graf en weggevreten worden door wormen en maden. Niemand minder dan de Koning der Koningen zal hem (zijn persoon) uiteindelijk ter verantwoording roepen. Tijdens het leven is de mens al een onrein wezen, overdekt met luizen en ongedierte. Bij zijn dood genereert hij ander ongedierte dat hem zal verteren. Wie dat beseft, past op zijn tellen. De geringste mate van zelfoverschatting zij ons vreemd. We zijn niet langer eenzijdig gericht op de materile en fysieke kant van het bestaan, als we beseffen dat uiteindelijk alleen de ziel telt en het lichaam vergaat.
Mogelijk suggereert Rabbi Eli’zr ben Ja’akov dat de overledene de aanwezigheid van wormen en maden zelfs nog voelt in het graf, zoals in de Babylonische Talmoed staat: ‘Wormen zijn voor de dode even pijnlijk als naalden die prikken in het vlees van de levende.’
[2]

De uitspraak van Akavja is verwant met de waarschuwing van Rabbi Jehoeda ha-Nasi aan het begin van Misna Avot 2,1: ‘Let op drie dingen en je zult niet in de macht van overtreding geraken. Weet wat boven je is: een (al)ziend oog, een luisterend oor, en al je daden worden in een boek opgetekend.’

 

[1] Vgl. in dit verband Misjna Edoejot 5,6.

 

* Vgl. Ovadja Bertinora, commentaar bij Misjna Avot III,1.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[2] Babylonische Talmoed, Sjabbat 13b.

** Volgens ARN editie Wilna corrigeert de Gaon de tekst hier met: ‘en het (paleis) was geheel en al prijzenswaardig (mechoevasj - gedecoreerd).



Sterc.gif (5478 bytes)


Vervolg tekst Avot de-Rabbi Nathan 35b:

Rabbi Sjim’on ben Eli’zr zegt: Ik zal je een gelijkenis vertellen.  Waar lijkt deze zaak op? Op een koning die een groot paleis bouwt (met vele vertrekken)* en hij resideert in alle**.  Maar een pijp van een leerlooierij loopt er doorheen en mondt uit bij de poort ervan. Iedereen die passeert zegt: ‘Hoe mooi en prijzenswaardig zou dit paleis zijn geweest indien er geen pijp van een leerlooierij doorheen liep.’ Daarop lijkt ook de mens. Nu hij - terwijl een stinkende vloed uit zijn ingewanden wordt geloosd - zich al verheven acht boven de (andere) schepselen, hoeveel te meer dan zou hij zich dan boven de (andere) schepsels verheven voelen indien een vloed van fijne olie, balsam en nardusolie*** bij hem zou worden geloosd!

 

* Deze voor het vervolg noodzakelijke nadere typering is te ontlenen aan het gebruik van de meervoudsvorm: pelatien geloliem.

*** Foliatum - welriekende olie uit het sap van nardusbladeren.

 


Uitleg:

De Schepper heeft de mens zo geformeerd, dat zijn fysieke hoedanigheid al een les is. Hij is geschapen als prachtige paleis. In zijn gehele existentie fungeert hij als beeld van God, zich onderscheidend van de overige schepselen, maar tegelijkertijd ook weer niet. De minder prijzenswaardige kanten van zijn lichamelijkheid herinneren hem eraan dat hij ondanks zijn voorname taak als ‘bewaker en behoeder van Gods tuin’ in al zijn heerlijkheid toch een nietig en ordinair schepsel blijft. Verwant aan de dieren die eveneens op de zesde dag geschapen zijn. De mens is rentmeester maar blijft tegelijkertijd ook onderdeel van de natuur! Dit is een uiterst actuele les. 

 

 

 

 




Boekklkl.gif (8026 bytes)



Midrasj en uitleg


Laatste lessen van de leermeester


 



Boekklkl.gif (8026 bytes)

[1]  Vgl.  Babylonische Talmoed, Berachot 29b.

** Volgens een andere versie (ed. Wilna) stelt Rabbi Eli’zr zich eerst de vraag: ‘Wat zal ik jullie onderwijzen?’

Vervolg tekst Avot de-Rabbi Nathan 35b:

Toen Rabbi Eli’zr* (ben Hyrcanos) ziek werd, kwamen zijn leerlingen om hem te bezoeken en zij zaten voor hem. Zij spraken tot hem: ‘Meester, leer ons nog n zaak [van wat we geleerd hebben].’ Hij sprak tot hen: ‘Ik zal jullie (dit) onderwijzen.** Ga heen en laat ieder behoedzaam omgaan met de eer van zijn naaste. En gedurende de tijd dat jullie bidden, weet dan tegenover Wie jullie in gebed staan, want daardoor zullen jullie het leven in de komende wereld verdienen.’[1]

* In Drech rtz Rabba III is hier ten onrechte verwezen naar Rabbi El’azar ben Azarja. Vg. W. Bacher, Die Agada der Tanaiten, I, p. 103 v. Zie in dit verband M. van Loopik, The Ways of the Sages and the Way of the World, Tbingen 1991, p. 85.




Uitleg:

Zoals in het voorafgaande beluisteren we hier een compacte les die ons als mens tot bescheidenheid tegenover het Opperwezen maant. De aansporing om de naaste te respecteren zinspeelt eveneens - zij het indirect - op de grootheid van het Opperwezen. ‘Heb je naaste lief, als jezelf, want ik ben de Eeuwige’ (Lev. 19:18) kunnen we als lof voor het Opperwezen duiden. Het is alsof de Allerhoogste zegt: ‘Heb je naaste lief als jezelf, want Ik, de Eeuwige, heb jouw naaste geschapen naar Mijn beeld, zoals Ik jou naar Mijn beeld geschapen heb. Laat daarom de eer van je naaste je even lief zijn als jouw eigen eer.[2]

De combinatie van nadruk op naastenliefde en kawwana (concentratie) tijdens het gebed is typerend voor de belevingswereld van de ‘vroege chassidiem’.
[3] Kenmerkend ook voor vrij oude tradities. Van Rabbi El’azar (ben Azarja) wordt verteld dat hij gewoon was om voorafgaande aan het gebed aalmoezen uit te delen.[4] ‘Zij die daden van barmhartigheid doen en aalmoezen geven (‘gerechtigheid - tzedaka - doen) zullen gevuld worden met leven.

 


Rabbi Elijahoe ben Avraham van Delyatin verwijst in zijn commentaar op ARN (ed. Wilna) naar een mystieke traditie. Daarin vinden we een uitleg aan de hand van gematria. De getalswaarden van de letters in het woord ‘Sama’l’ leveren de som op van 130. Precies gelijk aan de som van de letters in het woord ‘anawa’ (bescheidenheid). Daaruit trekt men de les dat de deugd van bescheidenheid opweegt tegen de kracht van Sama’l en dat deze deugd zodoende een mens de verleidingskunsten van Sama’l doet weerstaan.


Rabbi Eli’zr leerde zijn leerlingen zowel bescheidenheid tegenover de naaste als tegenover de Allerhoogste. Daarom zette hij zijn les voort met een instructie voor een bescheiden houding tegenover God tijdens het gebed.




[2] Vgl. ARN, noesach ‘a’, slot van cap. 16; en vgl. ARN, nosach ‘a’, begin van cap. 17.

 

 

[3] Zie Babylonische Talmoed, Bava Batra 10a.

[4] Zie Tobias 12:9-9.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Met deze laatste les van Rabbi Eli’zr liet hij een soort geestelijk testament na. Dit wordt nog iets duidelijker uit een paralleltraditie in de Babylonische Talmoed#:

Onze wijzen vertellen. Toen Rabbi Eli’zr ziek werd, kwamen zijn leerlingen om hem te bezoeken. Zij spraken to hem: ‘Meester leer ons de paden van het leven opdat we daarmee het leven in de komende wereld verdienen.’ Hij sprak tot hen:’Laat ieder behoedzaam omgaan met de eer van zijn naaste, houdt je kinderen weg van het filosoferen* (overdenken, babbelen?) en doe hen zitten tussen de knien van de Wijzen; en wanneer jullie bidden weet dan etc.

Mogelijk waarschuwde Rabbi Eli’zr voor het bestuderen van Griekse filosofie aangeduid als higgajon - en het gevaar van de onttoverde en al te rationele gedachtewereld van de sofisten.
Een meer voor de hand liggende verklaring is dat hij met dit begrip (higgajon) waarschuwde om kinderen niet te veel te laten babbelen, zodat ze in hun ledigheid verloren raken in ijdel gekwebbel.** Hij maande deze lijn voortzettend al zeer vroeg met het onderwijs van kinderen te beginnen en hen op zeer jonge leeftijd met de Wijzen in contact te brengen. Zo leren ze van vroeg af aan over zinnige onderwerpen te praten. Een goede en vroege kennismaking met de wijsheid der Wijzen in hun opvoeding voorkomt aberraties als ze ouder worden. De kiem van liefde voor de Tora moeten ouders zo vroeg mogelijk leggen.

# Babylonische Talmoed, Berachot 28b.

* Higgajon - logisch denken. Zie echter commentaar Rasji (bij Babylonische Talmoed, Berachot 28b). Rasji interpreteert dit o.a. als waarschuwing tegen te veel oefeningen in Tora-studie. Dit vanwege het gevaar hen te overvoeren (zodat ze het plezier in lernen verliezen).

** Zo ook een alternatieve verklaring van Rasji l.c.

* Drch rtz Rabba III beschouwt hier ten onrechte: Rabbi El’azar (ben Azarja) als zegsman van de gehele uitspraak. Deze fout is ontstaan omdat Rabbi El’azar deze laatste les van Rabbi Eli’zr overgeleverd heeft. Het zijn dus niet de laatste woorden van de tradent Rabbi El’azar ben Azarja zelf!.


Vervolg tekst Avot de-Rabbi Nathan 35b

Rabbi El’azar ben Azarja sprak: ‘Vijf dingen hebben we geleerd van Rabbi Eli’zr (ben Hyrkanos)*, en wij hebben ons daarover (na zijn dood) meer verheugd dan wij er ons tijdens zijn leven over verheugd hebben. Dit zijn zij. (Zijn leerlingen vroegen): ‘Een rond kussen, een bal, een (schoenmakers)leest, een amulet en (het boxje van) een gebedsriem die gescheurd zijn en waarover je met ons gesproken hebt, hoe is het daarmee?’ Hij antwoordde hun: ‘Zij zijn onrein en ga er voorzichtig mee om, dompel ze (in hun geheel) onder zoals ze zijn; want dit zijn vastgestelde halachische** regels die aan Mosj op de Sinai medegedeeld zijn.‘

** In Drch rtz Rabba III is de aanduiding ‘grote regels’ (halachot gedolot) gebruikt in plaats van ‘halachot kevoeot’ - vastgestelde of stevig verankerde regels.

 

Ook in Tosefta Keliiem (Bava Batra) 2,6 is per abuis een gedeelte van de les van Rabbi Eli’zr toegeschreven aan Rabbi El’azar ben Azarja. De paralleltekst over deze laatste les in ARN, nosach ‘a’ cap.25, ed. S. Schechter 40b bevestigt dat het om de laatste woorden van Rabbi Eli’zr gaat.
Zie in dit verband mijn aantekeningen bij DER in The Ways of the Sages and the Way of the World, 86-87.

[7] Zie Babylonische Talmoed, Bava Metzia 59b.

[8]  Jeruzalemse Talmoed, Sjabbat 2,6 (5b).

[9] Babylonische Talmoed, Gittin 83a).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Uitleg:

De vreugde van de leerlingen
De leerlingen van Rabbi Eli’zr verheugden zich over deze laatste les van hun gestorven leermeester, nog meer dan zij tijdens zijn leven al deden. Dat was, omdat (tijdens zijn leven) zijn halachische verklaringen na een excommunicatie (als gevolg van het hoog oplopende conflict met collega’s) niet langer gevolgd werden. Na zijn dood, toen de ban niet meer geldig was, werden veel van zijn beslissingen weer algemeen aanvaard, waaronder de hier genoemde.[5]
Wat leermethode betreft stond Rabbi Eli’zr ben Hyrcanos bekend als iemand die zich bij halachische beslissingen bovenal baseerde op oude, soms oeroude, tradities. Hij stond kritisch tegenover een al te dynamische exegese en hij wilde het exegetisch afleiden van halacha uit de Tora (op grond van de toepassing van hermeneutische regels) zoveel mogelijk beperken.[6] Door deze opvallend conventionele houding raakte Rabbi Eli’zr in conflict met collega-geleerden. Volgens een legendarisch verhaal -beschreven in de Talmoed - liep een conflict over het al of niet rein zijn van een oven zo hoog op dat Rabbi Eli’zr gexcommuniceerd werd. Hoofdreden voor de excommunicatie was dat hij zich niet wilde neerleggen bij het meerderheidsbesluit van de andere Wijzen, een ‘doodzonde’. Daarbij werden al zijn halachische beslissingen inzake reinheid met terugwerkende kracht ongeldig verklaard.
[7] Nadat Rabbi Eli’zr gestorven was, werd de ban opgeheven en herwonnen de ongedaan gemaakte halachische beslissingen van Rabbi Eli’zr weer hun geldingskracht.[8] Toen sommigen zijn in de ban gedane besluiten nog altijd niet wilden accepteren, sprak Rabbi Jehosjoea: ‘Je moet niet proberen (de mening van) de leeuw te weerleggen nadat hij gestorven is.’[9]

Inhoud van Eli’zrs laatste les
De vijf hier genoemde voorwerpen hebben gemeen dat zij aan de buitenkant bekleed zijn met leer. Alle bezitten ze een holle binnenzijde die opgevuld is met vulsel, zoals stro, stukken textiel, haar of wol. In het geval van een lederen amulet bestond de vulling uit magische kruiden. De Wijzen menen (in het algemeen) dat de genoemde voorwerpen aan de binnenzijde niet onrein kunnen worden, aangezien hun inhoud van de buitenzijde van het lederen omhulsel gescheiden is. De holte ervan is immers volledig afgesloten om de vulling niet te doen ontsnappen. Rabbi Eli’zr beschouwt echter de binnenzijde en buitenzijde van de genoemde voorwerpen als een ongescheiden eenheid, zodat zo’n voorwerp bij contact met iets of iemand die onrein is in zijn geheel verontreinigd kan raken. Op dit punt toont Rabbi Eli’z r zich strenger dan anderen. Die anderen zijn het er overigens wel over eens dat in geval van een scheur in het lederen omhulsel (de buitenzijde van het voorwerp) ook de binnenzijde en het vulsel in de holte onrein kunnen worden.
Een conflict blijft bestaan rond de vraag hoe zo’n gescheurd lederen voorwerp te reinigen. Aangezien Rabbi Eli’zr binnen- en buitenzijde als een eenheid beschouwt, is het volgens hem voldoende om het voorwerp in zijn geheel onder te dompelen om het te reinigen. Hierin toont hij zich juist minder streng dan de anderen. Want zij menen dat de inhoud van zo’n gescheurd voorwerp eerst uit de holte verwijderd moet worden, opdat het reinigende water alle plekken kan bereiken. Rabbi Eli’zr meent dat zijn uitleg teruggaat op zeer oude mondelinge leer die al doorgegeven is door Mosj vanaf de berg Sinai en die alleen al daarom niet verder ter discussie staan!

De leerlingen van Rabbi Eli’zr hebben altijd al de mening van hun meester met hem gedeeld. Op zijn sterfbed vragen zij hem of hij nog altijd aan zijn halachische visie op dit punt vasthoudt. Dat blijkt tot hun blijdschap zo te zijn.[5] Hun vreugde wordt vervolgens bevestigd wanneer na zijn overlijden de ban wordt opgeheven en zijn halachische uitleg en beslissing weer volwaardig meetelt in het debat.

 

 

 

[5] Zie de gehele discussie en uitleg in Babylonische Talmoed, Sanhedrin 68a, Soncino-editie 463, noot 1. Vgl. M. van Loopik, a.w., p. 87.

Zie verder Misjna Keliem 23,1 en 26,4.

[6] Vgl. Misjna Nega’iem 9:3 en Tosefta Tevoel Jom 1,8.

 

 

 

 

 

Boekklkl.gif (8026 bytes)

 

Hoofdstuk 20

 

Midrasj en uitleg

Tora-studie - geneesmiddel
in tijden van zorg en repressie


 

 

 

 

 

 

Boekklkl.gif (8026 bytes)

 

[1] Rabbi Chanina, de gedeputeerde van de hogepriesters (vgl. Babylonische Talmoed, Joma 39a) was een Tanna’iet uit de eerste eeuw. Hij beleefde nog de verwoesting van de Tempel.
Als ‘segan ha-kohaniem’ was hij ‘gedeputeerde’ die de communicatie verzorgde tussen de priesters en de Hogepriester; daarnaast fungeerde hij ook als een soort assistent van de Hogepriester; zie de toelichtingen van Maimonides Misjn Tora, Kel ha-Mikdasj IV, h. 16.

 

[2] Ook wel (op grond van de versie met ‘hirhoer devariem betaliem) verklaard als het gebukt gaan onder nutteloze en onbeduidende gedachtes in het algemeen. Vergelijk het commentaar Rabbi Eliahoe ben Avraham van Delyatin a.l..

 

[3] Andere versies (zie ed. S. Schechter) spreken hier van: een kwaadaardige man of van de (getrouwde) vrouw van een man.

 

[5] Zie ook het commentaar van M. Lieber, Pirk Avot - Ethics of the Fathers, New York 1995, p. 134.

 

Vervolg Midrasj Avot de-Rabbi Nathan 35b-36a

Rabbi Chanina, de gedeputeerde van de priesters,[1] zegt: Ieder die woorden van Tora ter harte neemt [letterlijk: op zijn hart legt] blijft gevrijwaard van vele kopzorgen: zorgen vanwege honger, [zorgen vanwege het zwaard], zorgen vanwege dwaasheid[2], zorgen vanwege ontucht, zorgen vanwege de kwade drijfveer, zorgen vanwege een slechte vrouw[3], zorgen vanwege ijdele dingen; en zorgen vanwege het juk dat op de mensheid (letterlijk: vlees en bloed) rust. Want zo staat in het boek van de Psalmen geschreven door David, de koning van Isral: ‘De verordeningen van de Eeuwige zijn recht, zij verblijden het hart; het gebod van de Eeuwige is puur, het verlicht de ogen’ (Ps. 19:9).[4]

En ieder die de woorden van de Tora niet ter harte neemt, wordt behept met vele kopzorgen. Zorgen vanwege honger, zorgen vanwege dwaasheid, zorgen vanwege ontucht, zorgen vanwege de kwade drijfveer, zorgen vanwege een slechte vrouw, zorgen vanwege ijdele dingen, zorgen vanwege het juk dat op de mensheid (vlees en bloed) rust. Want zo staat in geschreven in het boek Deuteronomium door Mosj onze leermeester: ‘En zij zullen bij jou zijn tot een teken en een wonder, en bij jouw zaad voor altijd; omdat je de Eeuwige, jouw God, niet in vreugde en met goedheid van hart hebt gediend, vanwege overvloed van alle dingen: daarom zul je de vijand dienen die de Eeuwige tegen jou zal sturen, in honger en in dorst, in naaktheid, en in gebrek aan alles’ (Deut. 28:47-48).


Uitleg:

Het beste middel tegen kopzorgen, angsten en kwade ingevingen in de gedachtewereld van een mens vormt Tora-studie en de bewuste wil om te leven volgens de levenswijsheid en de uiterst verstandige voorschriften van de Tora. Afgezien daarvan verblijden die voorschriften ook het hart van de mens. Ze doen hem met andere en positieve blik naar de werkelijkheid kijken. Een goed advies van een vrome rechtvaardige, die leefde in een tijd dat de onderdrukking van de Romeinse bezetter op zijn ergst was. Vandaar de alternatieve uitspraak en raadgeving van Rabbi Chanina om de bezetter, die het volk op hardvochtige manier uiterste lasten en belastingen oplegde, niet te tarten, maar om omwille van lijfsbehoud en gemoedsrust ondanks alles toch vrede te bewaren. Zo sprak Rabbi Chanina volgens Pirk Avot: ‘Bid voor vrede van de heersende macht, want als mensen deze niet vrezen, zou iemand zijn naaste levend verslinden’(Misjn Avot 3,2). Volgens de uitleg doelde Rabbi Chanina hier op de heidense macht van de Romeinen die in zijn tijd het Joodse land met harde hand bezet hielden. In overeenstemming met de profetische aanmoediging van de profeet Jeremia ten tijde van de onderwerping aan de Babylonische overheid (vgl. Jer. 29:7).  

Wie de overheid niet vreest en het belang van de gemeenschap als geheel niet voor ogen houdt, welke die overheid ook is, roept chaos over zichzelf en de gemeenschap af. Deze Misjna-tekst vormt mede de basis voor Joden uit alle tijden om te bidden voor de overheid van het land waarin zij verblijven. Opgevat als aansporing zich – ook in landen van ballingschap – te blijven inzetten voor het algemene belang. Zo niet, dan wordt ieder de verslinder van zijn naaste en heerst het principe van ‘homo homini lupus est’.[5]

Zonder Tora-studie en inzet voor Gods geboden zal het tegendeel van al de eerst genoemde zegeningen bewaarheid worden. De uitspraak vormt bevestiging van de historische omstandigheden - in de toeloop naar de verwoesting van de Tweede tempel - die de achtergrond van de uitspraken van Rabbi Chanina vormen. We vinden dit bevestigd in een verwante uitspraak uit de mond van Rabbi Nechoenja ben Hakkana[6]:

Rabbi Nechoenja ben Hakkana sprak: ‘Hij die het juk van de Tora op zich neemt, van hem zal het juk van het koninkrijk (de Romeinse bezetter) worden weggenomen, alsook het juk van aardse beslommeringen (drch rtz); maar ieder die het juk van de Tora breekt en van zich afneemt, op hem zal men het juk van het koninkrijk en aardse beslommeringen leggen.[7]

De hemel dwingt niemand om twee meesters te dienen. Het is de vraag of Rabbi Nechoenja ben Hakkana zijn waarschuwing letterlijk bedoelde, want vele rechtschapen Tora-wijzen gingen feitelijk gebukt onder de repressie van de Romeinen. Wanneer we de boven vermelde uitspraak van Rabbi Chanina, de deputaat van de Hogepriester, bij de uitleg betrekken, leren we een nuance aan te brengen. Wie trouw is aan de Tora zal, hoezeer hij ook aan repressie onderhevig is, de omstandigheden anders gaan beleven. De zorgen van alle dag zullen hem minder deren en hij zal ondanks alles zijn zelfbeheersing niet verliezen en de vrede willen bewaren. Opstandigheid, losbandigheid, zedeloosheid en geestelijke verwording zullen de situatie slechts verergeren! Dat is de wijze les van beide twee leermeesters.
Een bevestiging van deze zienswijze geeft R. Travers Harford in zijn commentaar bij deze passage in Misjna Avot: ‘Het was een vorm van niet spirituele zorg waarvan een mens werd bevrijd wanneer hij zijn geest en de toewijding van zijn wil schonk aan de Tora. Heilige en zondaar tegelijk kregen beide de last van burgerlijke onderdrukking te verduren; maar de heilige beschikte over zijn manier van ontsnapping die de zondaar niet had.’
[8]
Wanneer het aardse leven ondraaglijk dreigt te worden, biedt aandacht voor spirituele zaken een mogelijkheid van ontsnapping.

Het vervolg van de tekst legt de raadgeving van Rabbi Chanina in meer detail uit.


[4] In Misjna Avot (3,2) wordt een anders luidende uitspraak aan dezelfde Rabbi Channina toegeschreven. Daar raadt hij aan om voor de vrede van de regerende en bezettende macht te bidden, aangezien die macht een grote bedreiging inhoudt.

Hij achtte vrede de basiskracht van de gehele schepping (vgl. Midrasj Sifr op Num. 42).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[6] Ook deze zegsman leefde in de tijd na de val van de val van de Tweede Tempel toen de militaire en economische onderdrukking door de Romeinen heel zwaar was!

 

[7] Misjna Avot 3,5.

 

 

 

 

 

 

 

[8] Zie R.T. Herford, The Ethics of the Talmud, NewYork 1945, 70.

 



Naar volgende pagina (Avot de-Ranni Nathan) p. 36): Basisknopkl.jpg (825 Byte)

Naar vorige pagina (Avot de-Rabbi Nathan p.  34):  Basisknopkl.jpg (825 Byte)

 

 

Naar het begin van de cursus (Avot de-Rabbi Nathan p. 1):  Basisknopkl.jpg (825 Byte)

 

 

Gaarne reacties en feedback: m.loopik50@upcmail.nl   Basisknopkl.jpg (825 Byte)